Bu araştırma Ermeni Soykırımı’ndan kurtulmuş nesilden doğrudan doğruya elde edilerek yazıya dökülmüş, halk tarafından sözlü olarak anlatılmış hikâyeler ve şarkılar içermektedir. Filoloji Bilimleri Doktoru Verjine Svazlian bunları 50 yıl boyunca büyük bir sabır ve adanmışlıkla yazıya dökmüştür.

Bu çalışma, özellikle içerdiği, Ermeni Soykırımı’nın tüyler ürpertici manzaralarını tasvir eden birçok hatırat ve Deir-es-Zor’da yaşanmış acıları ve insanların korkunç dertlerini kaydeden Ermenice ve Türkçe halk şarkıları nedeniyle büyük bir tarihi ve hatta siyasi önem ve anlam arz etmektedir.

Ermeni Ulusu’nun batıdaki bölümünün trajik ve kahramanlıklarla dolu tarihine ait eşsiz anıları ve şarkıları Ermeni Soykırımı’ndan kurtulanların (ki bu insanlar zaten aramızdan ayrılmışlardır) zayıflayan hafızalarından ve sonsuza dek unutulma tehlikesinden kurtarmak yönünde zor ve övülmeye değer bir çalışma yapılmıştır.

Bu konular, Ermenilerin yaşadığı en büyük trajedinin zihinleri allak bullak eden görüntülerini halkın kullandığı canlı dille yeniden hâsıl etmeleri açısından gerçekten de en önemli tarihi belgelerdir.

Yazar bu araştırmada, kendi yazıya döktüğü zengin ve çeşitli konulara, çok ustaca, kesin tarihi kanıtlar eklemiş ve halka ait o konular tarihsel gerçekleri doğrulayan, kanıtlayan ve ayrıntılı bir şekilde anlatan halka ait orijinal belgeler haline gelmişlerdir. Şunu da belirtmek gerekir ki bu kitabın yazarı Ermeni Soykırımı’yla ilgili bahsi geçen konuları, özellikle de halkın anılarını ve Türkçe şarkıları, bilimsel çevrelerde yayan ilk kişidir.

Bu çalışma soykırımdan kurtulanların fotoğraflarıyla ve en önemlisi, Türkçe şarkılara eklenmiş, konuların anlaşılmasını büyük ölçüde kolaylaştıran yazarın kendi yaptığı tercümelerle tamamlanmıştır.

Görgü tanıklarının o hatıraları ve özellikle de Türkçe şarkıları Ermeni Ulusu’nun o trajik dönemi kapsayan tarihini sadece doğru bir biçimde anlamak ve kavramak bakımından değil, aynı zamanda Ermeni Davası’nın savunmasını daha sağlam temellere oturtmak ve halkın anılarıyla, hem de Türkçe şarkılarla ve o şarkılarda yankılanan suçlamalarla Türk tarihçilerine ve [resmi] Türk tezlerini benimseyen tarihçilere karşı mücadele vermek bakımından da tarihi belge değeri taşımaktadırlar.

Sarkis Harutyunyan
Ermenistan Cumhuriyeti Ulusal Bilimler Akademisi Üyesi